Was ist die Webseite?

https://www.facebook.com/profile.php?id=100063632256123

Алс газар сурахаар одогсод: 100, Naumann strase 48, Berlin (2026)

05/09/2026

ГҮНЗЭЧОЙНЭЙ ДАЦАНГИЙН үүдэн дэх
МОНГОЛ СУРАГЧИД

У.Бямбаням

Москвагаас хөдөлсөн галт тэрэг салхи сөрөн шөнөжин давхисаар үүрээр Санк-Петербург хотын “Московский” зогсоолд хүрлээ. Урт замын сэгсчээнд ядарсан уу, хэн хэн маань нам унтаад, өглөө хаалга цохих үйлчлэгчийн дуунаар сэрж, ор дэрээ хураан, нүүр гараа угаагаад буухад бэлдэв. Зорчигчийн тавцан дээр хятад голдуу ази аялагчид шуугилдана. Үүр цайн хот дөнгөж сэрж байна. Нойрмоглох хотыг сэрээхгүй гэсэн шиг галт тэрэгний зогсоолын жижигхэн кафед нар гартал хоёр цаг хэртэй суулаа. Учир нь, захиалсан байр маань 14.00 цагт суларна гэнэ. Тиймээс цаг нөгчөөх шалтгаан олох хэрэгтэй болов.

Унд ууж, хэсэг саатсаны эцэст шууд Гүнзэчойнэй дацан явахаар ярилцав. Оросуудынхаар Санкт-Петербургийн буддын сүм гэж нэршсэн энэ газар бол бидний зорьж яваа газруудаас хамгийн чухал нь. Герман-Францад суралцсан монгол сурагчид гэсэн тайлбартай түгсэн алдартай гэрэл зургийг яг энэ сүмийн үүдэнд авахуулсан байдаг. Тэгээд ч Д.Нацагдоржийн найраглалдаа бичсэнээр тэд галт тэрэгнээс буумагцаа мөн л бидэн шиг уг дацанг зорьжээ.

Цүнх, чемоданаа чирч метронд суугаад “Старая древеня”-д буулаа. Петрийн баруун зах, хуучны, бараг л хөдөө шахам байсан эл газрыг одоо тосгон гэвэл хэн ч итгэхгүй. Невагийн их цутгалангийн эрэг тийш, баруун зүг “Приморский” өргөн чөлөө тийш харвал элгэн хүрэн өнгийн буддын сүмийн шармал орой нь алсаас сэрийн үзэгдэнэ. Энэ бол түүхэн эгзэгтэй цаг үеүдийг туулан, хүн амынх нь 71 хувийг эзэлдэг, мормоны шашны зан үйл үйлдсэнийх нь төлөө гадаадын иргэнийг шүүхээр шийтгэсэн, орчин цагийн Орост буй цор ганц буддын сүм. XIII Далай ламын багш, буддын шашны зүтгэлтэн Агваан Доржиев 1909 онд II Николай хаантай уулзаж, үлэмж газрыг буддын дацан барихаар авч, 1915 онд дацанг барьж дуусгажээ.

Сүмийн хаалгаар орохын өмнөхөн таван давхар шар байрны дэргэдүүр өнгөрнө. Харин энэ бол буриад, монгол оюутнуудын байрлаж байсан газар. Одоо хувийн өмч болсон энэ байрны шатыг Монголын хэдэн сэхээтэн элээж явжээ. Хийдийг шууд зорьсон Д.Нацагдорж нарын шалтгаан нь ч энэ л байртай холбоотой. Нүдэн баримжаагаар хааш хаашаа 200 метр болов уу гэмээр хашаан дотор буддын сүм байрлана.

1926 онд сурагчид энэ хотоор дайран өнгөрөхөд, Нацагдорж нар өмнө нь зогсож зургаа авхуулахад ямар байсан, яг л тэр чигээрээ байтлаа өнгө үзэмжийг сүүлд шинэчлэн зассан бололтой. Сүмийн дотроос хурал номын дуу хадах ч бидний мэддэгээс арай л өөр сонсогдоод байв. Түүхэн зургаас л харсан сүмээ буй биеэр нь үзнэ гэдэг энэхнийг л зорин, хэдэн мянган километр зам туулсан бидэнд сонирхолтой санагдана. Зуугаад жилийн өмнө эл хашаанд бидний мөшгөж яваа зохиолч маань алхаж, энэ л багана, сүмийн үүдэнд залбирч, 35 сурагч энд гүйлдэж байсан гэж бодохоор сонин. 1925-1926 онд буриад, монголчуудын сүсгийн газар байсан энэ хийдэд өдгөө оросуудын хөл татрахгүй болсон нь илт.

Цаг хугацааг ухрааж, төсөөллөө 1926 он руу аваачъя. Монголоос ирсэн Засгийн газрын төлөөлөгчид хийдийн хойд талын таван давхар шар байрнаас гарч, хийдийн хашаа руу орлоо. Бүгд европжуу хувцаслаж, зарим нь европ хийцийн хослол, зарим нь урт пальто өмсжээ. Тэдний дунд Ленинградад суралцаж буй монгол оюутнууд ч харагдана. Тэд хийдийн шатан дээр зогсож зураг авхуулах болов.

Цэрэг хослол өмсөж, хоёрдугаар эгнээний гол хавиар зогсож буй, халимаг үсээ нямбай самнасан намхавтар шар залуу бол Толмачёвын нэрэмжит Цэрэг-улс төрийн академийн сонсогч Д.Нацагдорж, харин нүүрний эгнээний зүүн гар талаас хоёрт урт пальто өмссөн, тайрмал үстэй залуу эмэгтэй зогсох нь Ленинград хотын Амьд хэлний сургуулийн сурагч Д.Пагмадулам. Хожим энэ зургийг Монголын төлөөлөгчид Гүнзэчойнэй хийдийн урд, 1926 он гэсэн тайлбартай нийтлэх болно.

Тэр жилийн тавдугаар сард Германд сурахаар явж буй 35 сурагч, багшийн хамт өнөөх таван давхар шар байранд саатаж, хийдийн өмнө дурсгалын зураг татуулна. Хөвгүүд өөрсдөд нь зориулж Ленинградад бэлтгэсэн европ маягийн бүрх малгай, урт пионер цамц, аралтай тэлээ, өргөн өмдөн дээр урт оймс сойж өмсөөд, шагалбар гутал жийсэн харагдана. Охид харин гэрээсээ авч гарсан, цэвэрхэн дээл хувцас өмсөж авхуулав.

Хүүхдүүд хийдийн шатан дээр баруун тийш, Нева мөрний нэгэн салаа их урсгалын зүг харж, шатан дээгүүр эгнэн зогслоо. Герман явах сурагчдыг хүргэж өгөхөөр Ардыг гэгээрүүлэх яамны сайд Эрдэнэбатхаан явсан учир Ленинград дахь монгол сурагчдыг цуглуулж, бөөнд нь зургийг авч буй нь энэ. Хожим тэдний мөрөөр Монголын гурван залуу холын зам туулан энд ирнэ, бас түүхийн хамгийн чухал мөчид улс эх орноо төлөөлнө гэдгээ тэд төсөөлөх ч үгүй хүүхдийн зангаар хөгжин хөөрөлдөн явна. Арга ч үгүй дээ, тэд дөнгөж 13-17 насандаа яваа шүү дээ.

Бид ч тэдний зогсож байсан шатан дээр, зогсож байсан газарт зургаа татуулж, дурсгал болголоо. Хүн харахад дэмий мэт боловч энэ бол түүхийн ой дурсамжийг сэргээх гэсэн бидний гэгээн мөрөөдлийн маань нэгэн хэсэг.

Эх сурвалж:

У.Бямбаням “Найрагчийн мөрөөр” цувралын “Сорви мэт түүхүүд” нийтлэлээс хэсэгчлэн авав.
2019 он

Зургийн тайлбар:

1. Улсын III их хурлын төлөөлөгчид Гүнзэчойнэй хийдийн гадна зургаа татуулсан нь. 1926 он
2. Герман, Франц улсад суралцахаар одож буй монгол сурагчид. 1926 оны 5 дугаар сар.
3. Сэтгүүлч У.Бямбанямын авсан харьцуулсан зураг. 2019 оны 2 дугаар сар
4. "Найрагчийн мөрөөр" төслийн баг. У.Бямбаням, Н.Энхбат, М.Төгөлдөр. 2019 оны 2 дугаар сар
5. "Найрагчийн мөрөөр" төслийн багийн гишүүд Гүнзэйчойнэй хийдийн хамба ламын хамт.
5. Гүнзэйчойнэй хийд.

Жич:

УДЭТ-ын уран бүтээлчид өчигдөр, уржигдар ОХУ-ын Санкт-Петербург хотын “Александринский” театрт “Тэнгэрийн хүү” жүжгээ тоглож сонирхуулсан. Тоглолт мэдээж амжилттай болсон буй.

Эрдмийн театрын уран бүтээлчид маань их зохиолч Д.Нацагдоржийн мэндэлсний 120 жилийн ойд зориулан Ш.Гүрбазарын “Жаргаагүй нар” жүжгийг энэ оны намар шинэчлэн тавьна.

Арван жилийн тэртээ уг жүжгийг найруулан тавьж байсан Ч.Түвшин өнгөрсөн хугацаанд Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн цол хүртсэн төдийгүй УДЭТ-ын Ерөнхий найруулагч болсон нь бахархмаар.

Хэдэн жилийн өмнө “Их зохиолч Д.Нацагдоржийн хөргийг мөнгөн дэвсгэрт дээрээ залъя” хэмээсэн тун сонирхолтой, хоёр гараа өргөөд дэмжүүштэй санал дэвшүүлэн шуугиан дэгдээж байсан зохиолч Я.Баяраа УДЭТ-ын удирдлагын багт ажиллаж, уран бүтээлээ туурвиж буй.

Хэд хоногийн өмнө би түүнтэй вибераар холбогдож санал тавьсан юм.
“Танай хамт олон энэ оны намар “Жаргаагүй нар” жүжгийг шинэчлэн тавьна. Уг жүжгийн найруулагч болон шинэчилсэн хувилбарт тоглох бүх жүжигчид одоо Санкт-Петербургт очоод байгаа нь олзуурхууштай хэрэг.

“Одоогоос яг нэгэн зуун жилийн өмнө их зохиолч Д.Нацагдоржийн шатан дээр нь зогсож зургаа татуулсан Гүнзэйчойнэй хийд дээр очиж дурсгалын зураг татуулаач” гэж намайг гуйж байна хэмээн УДЭТ-ын удирдлага, захирал Н.Наранбаатар болон Ерөнхий найруулагч Ч.Түвшин мөн нийт уран бүтээлчдэд уриалж байгааг минь дамжуулж өгөөч!

1926-1930 онд Герман, Франц улсад суралцсан манай 35 сурагч болон хэдхэн сарын дараа мөн л тэдний араас зорьсон Д.Нацагдорж, Д.Пагмадулам нарын адилаар Гүнзэчойнэй хийдийн шатан дээр зогсож байгаад зургаа татуулах ийм боломж бололцоо, учрал УДЭТ-ын уран бүтээлчдэд дахиад хэзээ тохиохыг би төсөөлөхгүй байна.

Та бүхэн миний энэ саналыг дэмжиж, амралтын өдрөөрөө уг хийд дээр очин зургаа татуулж чадвал ирсэн хойно тань би уг зургийг намар гаргах үзэсгэлэнд оруулъя. Мөн их зохиолчийн дурсгалд зориулан яг одоо бүтээж буй цомогтоо оруулахаа амлаж байна.

Чимэд-Осорын Болд

Улсын Драмын Эрдмийн Театр
Naranbaatar Namnan
Bayaraa Yadamsuren

31/08/2026

ХААЛАА бүсгүйн зургаас
Hala шоколад хүртэл

Боловсролын сайд Л.Энх-Амгалан 2023 онд ХБНГУ-д ажлын айлчлал хийх үедээ 1926-1930 онд Герман улсад анхлан суралцсан монгол сурагчдын зургаар ил захидлын цомог хэвлүүлсний зэрэгцээ тухайн онд худалдаанд гараад байсан Hala нэрийн шоколадаас тодорхой тоотойг захиалан авч явсан юм билээ.

Сонирхуулахад, 2023 оны Эмэгтэйчүүдийн баяраар Sayan Chocolate-аас эрхлэн Хаалаагийн дурсгалд зориулсан Hala нэрийн шоколад гаргаад хүмүүсийн сонирхлыг ихээр татаж байсан юмдаг.

Алс хол авч явахад авсаархан овор жин багатай, үнэ хямдтай тэрхүү Hala нэрийн шоколад болон ил захидлын цомог нь “үүргээ сайн гүйцэтгэсэн” гэдэг. Сайдын ажлын айлчлалын бүрэлдэхүүнд багтан Герман руу хамт явсан албаны хэд хэдэн хүнээс хожим нь сайхан дурсамж сонсож билээ.

Германы албаны хүмүүс анх удаа уулзаж буй “нөхдийн” маягаар хөндий, болгоомжилсон маягтай байсан бол цагийг нь олж үзүүлсэн ил захидлын цомог, донжийг нь олж хүүрнэсэн Hala шоколадны сонирхолтой түүх уулзалтын уур амьсгалыг өөрчлөн эргүүлж орхисон гэдэг.

Уржигдархан уулзсан Хаалаагийн удмын нэгэн бүсгүйгээс мөн л энэ түүхийг дахин сонсож, бүр “өнгөтөөр” ярьж өгөхөд нь баярлаж бахархсан шүү...

Хаалаа гэснээс эдний удмынхан оюуны өндөр боловсролтой хүмүүс байдаг юм. Хаалаагийн төрсөн ах Гүнсэн гүн Монголын театрын урлагийн анхдагч нарын нэгд тооцогддог. Энэ онд 95 жилийн ой нь тохиож буй Улсын Төв театрын нягтлан байсан энэ хүний гэрэл зураг нь 1930-аад оны “Монгол Ардын Үндэсний соёлын зам” сэтгүүлийн нэгэн дугаарт С.Буяннэмэх, Д.Нацагдорж, Д.Намдаг нартай хамт нийтлэгдсэн байдаг.

Г.Гүнсэн гүний гэргий Бадмаарэнцэн нь Монголын Эмэгтэйчүүдийн байгууллагын тулгын чулууг тулсан анхны таван эмэгтэйн нэг. Их зохиолчийн гэргий Д.Пагмадуламтай цуг Монголын Эмэгтэйчүүдийн байгууллагыг байгуулан хамт зүтгэж явсан энэ хүний тухай манай түүх бичлэгт ялангуяа Эмэгтэйчүүдийн байгууллагын түүхэн товчоо, ном хэвлэлд бараг дурьддаггүй юм. Хачин шүү!

Хаалаа гэдэг нэрийг дурьдахын хамт удам судрынх нь зах зухаас сонирхуулахад Богд Хаант Монгол Улсын үүх түүх, Таван замын байлдаан, Ардын хувьсгалын эхэн үеийн аж байдал, Бөмбөгөр ногоон театр болон “Бүсгүйчүүдийн тасаг” байгуулагдсан тухай тэрчлэн “Алс газар сурахаар одогсод”-ын амаргүй хувь тавилан, нууц намтрыг дэлгэж болох юм даа.

Хаалаагийн ах дүүсийн хүүхдүүд нь бүр ч чадалтай залуус бий. Заримтай нь хувь заяаны тохиолоор сайхан танилцаж, арваад жил гэмгүй сайхан нөхөрлөж явна. Үйлс нь бүтэмжтэй байх болтугай!

Энх-Амгалан Лувсанцэрэн
Боловсролын яам
Bud Bata

22/08/2026

“Герман” НАМДАГ

Чимэд-Осорын Болд

Дөрөв. Хэлмэгдэлийн сүүдэрт дайруулсан нь

Д.Намдаг нь 1932 оноос Улсын Төв театрын туслах найруулагчаар ажиллах болсон ч 1932 оны тавдугаар сарын 16-нд “Тайж Д.Нацагдоржийн банкет” хэмээх хилс хэргээр Дотоодыг хамгаалахад баривчлагдаж, шоронд таван сар хоригджээ. Хилс хэрэгт тулгагдан шоронгийн харанхуй өрөөнд сэтгэлийн түмэн зовлон эдлэсээр гарч ирэхэд нь давхар биетэй хань нь нас барж, зовлон дээр нь зовлон нэмсэн гэдэг. Гэвч гай зовлон үүгээр бас дуусаагүй байж.

“Хэрэгтэн Намдагийн бие бол гадаадын эзэрхэг түрэмгий фашист улсын шууд тусламжтайгаар МАХН, Засгийг устган унагах зорилго бүхий эх орноосоо урвасан хувьсгалын эсэргүү тагнуулын байгууллагын идэвхтэй гишүүн, ...Герман улс хүчирхэг гэх буюу одоо үед Монгол нь туйлын хүнд тэмцлийн хүрээнд орж хатуу бэрх байна. Доктор нь өвчтнийг эмчлэн эдгэрүүлж чаддаггүй, буруу эмчилж алдаа гаргаж байна гэх мэт яриа гаргаж фашист германыг зүйл бүрээр магтан сайшаахыг оролддог. Мөн Зөвлөлт ба Монголын хөгжлийг аль болохоор гүтгэн муучлах буюу тагнуулын аргаар бусдыг татахыг оролддог” гэсэн гүжир ял тулгаж, Дотоод явдлын яамны сайд, гуравдугаар комиссар Шагдаржавын гарын үсэгтэй тогтоолоор 1941 оны аравдугаар сарын 9-нд түүнийг дахин дайчлан баривчилжээ.

Түүхийн ухааны доктор (Ph.D) Х.Мэндсайхан “Герман, Францыг зорьсон багш Базар Ишдорж, монгол сурагчдын хувь заяа” (УБ.,2015) бүтээлдээ Д.Намдагийг чанга дэглэмтэй гянданд 810 хоног хорьж, 53 удаа байцаасан тухай дурдсан байдаг юм. БНМАУ-ын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн тогтоолоор томилогдсон Тусгай шүүхийн 1943 оны арванхоёрдугаар сарын 14-28-ны өдөр хуралдсан таслан шийтгэх хурлаас Д.Намдагт Эрүүгийн хуулийн 43 дугаар зүйлд зааснаар 7 жил хорих ял оноожээ.

Германд сурч байсан нь “гай” болж “Германы тагнуулын байгууллагын идэвхтэй гишүүн” хэмээн цоллуулсан тэрбээр шоронд байсан тухайгаа дурсан ийнхүү ярьсан байдаг юм.

“...Шоронд байхад өлсөнө гэдэг жигтэйхэн. Сураг сонсохноо нь зун гандаж мал таргалаагүй. Өвөл цас их орж зуд болсон гэнэ. Ортой ч байх, шоронд хоол хийхээр ирж байгаа дотор мах, шийр тагалцаг гэж хариугүй. Ийм байхад шоронгийн хоол яаж олигтой байх вэ. Бидний өлсөх гэж тоймгүй. Би тэгэхэд улаан булангийн эрхлэгч байлаа. Нэг өдөр “лоозон наа” гэж ялигүй үнэр орсон цагаан гурилын жонхуу өгөв. Бидэнд хар гурилын хивэг өгдөг байтлаа лоозон хийхэд цагаан гурил зориулахыг бодоход үзэл суртлын ажлыг мөн чухалчилж байна даа. Жонхууг нь наах байтугай идчихмээр юм. Тэгвэл намын үзэл суртлын чухал лоозонг саатуулсан жинхэнэ эсэргүү болж өчиггүй авахуулах байсан. Арааны шүлс хичнээн асгавч зүрх хүрэхгүй, зөвхөн хуруундаа наалдсаныг долоогоод байхад юм идсэн шиг болдогсон”...

Д.Намдаг нь 1947 оны долдугаар сарын 10-нд шоронгоос суллагдсан боловч сонгуулийн эрх, хэвлэн нийтлэх эрхээ ил далд хязгаарлуулж байсан гэдэг. Мөн “Тайж Д.Нацагдоржийн банкет” хэмээх хилс хэргээр 1932 онд шоронд ороход нь авааль гэргий нь нас барж, “Германы тагнуулын хэрэг”-т холбогдон шоронд хоригдож байхад нь хүлээж цөхөрсөн удаах эхнэр нь өөр хүнтэй нийлж, амьдралын хатуу хүтүүг бишгүй үзсэн боловч Д.Намдаг гуай тэргүүн гудайгаагүй юм.

Түүнд холбогдуулсан хэргийг хилс хэрэг гэж үзэн АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн дэргэдэх цагаатгах комиссын 1958 оны аравдугаар сарын 27-ны өдрийн 44 дүгээр тогтоолоор цагаатгажээ.

Эх сурвалж:

Ч.Болд “Алс газар сурахаар одогсод” дэд дэвтэр. УБ.2016 он. Тал 146-148

Зургийн тайлбар:

1. Д.Намдаг. 1939 он
2. Ч.Болд “Алс газар сурахаар одогсод” дэд дэвтэр. УБ.2016 он

16/08/2026

Их зохиолч Д.Нацагдоржийн үзэсгэлэнгээс...
#Чингисхаанүндэсниймузей
..Арван жилийн өмнө нөхдийн хамт их зохиолчийн 110 жилийн ойд зориулсан үзэсгэлэн УДЭТеатрт гаргаж явлаа.

"Д.Нацагдоржийн мэндэлсний 120 жилийн ойд зориулсан үзэсгэлэн зохион байгуулж өгнө үү" гэсэн хоёр ч захиалга наадмын дараа ирсэн. Их хүмүүнд зориулсан үйл хэрэг цаанаасаа ерөөлөөр бүтдэг юм билээ. Чин сэтгэлээсээ сайхан хийнэ ээ.

Монгол хэмээх нэгэн нэр, ертөнцийн чихнээ дуурьсгалтай
Монголын тул хэмээх сэтгэл, манай зүрхнээ холбоотой
Өсөхөөс сурсан үндсэн хэл, орхиж болшгүй соёл мөн
Үхтэл орших төрөлх нутаг, салж болшгүй орон мөн өө...

12/08/2026

АНХНЫ СУРАГЧААС АРДЫН БАГШ

Ч.Болд

Уран нугараач охин
.. Ардын багш Г.Батсүх өөр нэгэн сонирхолтой мэдээ хуучилсан бөгөөд түүний яриаг УБДС-ийн багш, аман зохиолын нэрт судлаач, зохиолч, сэтгүүлч Д.Дашдорж тэмдэглэн авч үлдээснийг сийрүүлбэл: “... Бид 1926 оны 6 дугаар сараас 1927 оны 1 дүгээр сар хүртэл Берлиний ойролцоох Фронау хотод герман хэл заалгаж, бага сага ярьдаг, бичдэг болсон юм. Биднийг Ажилчны сургууль (техникум, ТМС)-иудад Потсдам, Берлин, Ганбург зэрэг хотуудад хэд гурваар нь тараалаа. Хамгийн сүүлд нас, биеэр бага бидний 10 хүүхдийг үлдээж, Тюрингийн Виккерсдорфийн бүрэн дунд сургуулийн 5 дугаар ангид орууллаа. Бидэнд хоол унд, хувцас, хичээлийн хэрэглэл цөмийг сургууль олгодог, стипенд гэж юм авахгүй, сар бүр нэг марк өгдөг. Түүгээрээ голдуу чихэр авч иддэг байсан. Бид зуныхаа амралтаар Берлинд цуглаж, юм үзэж, зураг авахуулдаг бас өвөл нь цугладаг байлаа” гэжээ.

Жич:

Булган аймгийн уугуул Жаргалын Даваасамбуугийн Дашдорж бол түүх, монгол хэл, утга зохиолын шүүмж судлалаар олны танил нэгэн байлаа. Тэрбээр Ардын уран зохиолч Т.Галсан, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Галсангийн Жамьян нартай цуг МУИС-д суралцаж төгссөн бөгөөд 1961 онд “Шувуун саарлын хурдаар” хэмээх цуврал нийтлэлийг “Үнэн” сонинд хэвлүүлж байв (З.Лонжид).

Ардын Засгийн анхны бага, дунд сургуулийн сурагч тэрбээр Виккерсдорфийн (Freie Schulgemeinde Wickersdorf) чөлөөт сургуульд суралцсан 10 хүүхдийн нэг юм. Тус сургуулийн бүртгэлд түүнийг “1927 оны 1 дүгээр сарын 18-нд ирсэн” хэмээн бүртгэжээ. Тэрбээр хичээл номдоо шамдан суралцахын зэрэгцээ “биеийн тамир, хөгжмийн дугуйланд суралцан цана, тэшүүрээр чөлөөтэй гулган наадаж, уран нугаралт хийж үеийн нөхөдөө бахархан баясуулдаг байсан” гэдэг.

Тодруулга:

Г.Батсүх багын уран нугардаг охин байжээ. Энэ тухай нь нэгэн хуучийг Монгол Улсын Төрийн шагналт, Ардын жүжигчин Б.Норовсамбуу гуай ярьж байсан бөгөөд “Монголын уран нугаралт” (УБ.2011) номдоо: “...БНМАУ-ын Гавьяат багш, уран биеийн тамирын дугуйлангийн Батсүх Төв цэнгэлдэх хүрээлэнд олны өмнө анх удаа мост унаж үзүүлэн тоглолт хийж байлаа” гэжээ.

БНМАУ-аас ЗХУ-д суугаа Бүрэн эрхт Элчин төлөөлөгч Г.Гүрсэд /1898-1938/ 1928 оны 9 дүгээр сард Герман, Франц улсаар зорчин тэнд байгаа монгол сурагчдын аж байдалтай танилцаж, тэдний суралцаж буй мэргэжил, хугацаа зэргийг тодорхойлсон илтгэлийг Гадаад явдлын яаманд явуулжээ.

Тэрбээр уг илтгэлдээ: “...Герман улсад байсан 22 сурагчаас Виккерсдорф хэмээх газар бүхий хувийн дунд сургуульд ... сурагч Батсүх, Сурмаажав нар мөн дунд сургуулийн 7 дугаар ангид суралцаж байна. Эд нар 16 оноос эхлэн эдүгээ хүртэл дунд сургуульд явсаар ирэх 23 оны хавар бүрмөсөн төгсөх тул дараа нь хүний эмч болгохоор төлөвлөсөн” гэжээ.

Ардыг Гэгээрүүлэх Яамны хэтийн бодлого, төсөвлөгөө амьдралд биеллээ олж хэрэгжиж чадсан бол Г.Батсүх нь хүний эмч болох байжээ!

Герман, Франц улсад суралцсан сурагчдын үр дүнгийн талаар 1931 оны 4 дүгээр сарын 16-нд бичсэн тайлан мэдээнд: “Батсүх-Өнчин, ядуу эмэгтэй. Ээж, хоёр дүүтэйгээ амьдардаг. Их чадварлаг, эгэл жирийн хөдөлмөрч эмэгтэй. Сайн сурч байсан, цаашид ч сурах чадвартай. Сайн эмч болж мэднэ. Герман хэл төгс эзэмшсэн. Одоо Хэвлэлийн газрын захирал Дамбийнямын эхнэр болсон. Эвлэлийн гишүүн. Гэгээрлийн яаманд сайн дурын хуулан бичигчээр ажиллаж байгаа” гэжээ.

Тодруулга:

Түүний авааль нөхөр Д.Дамбийням /1907-1939/ нь Булган аймгийн Баян-Агт сумын харьяат. Хэвлэлийн газрын дарга, Ардыг Гэгээрүүлэх Яамны дэд сайдаар ажиллаж байсан. “Хувьсгалын эсэргүү байгууллагын гишүүн” гэгч хилс хэргээр Улсын Дээд Шүүхийн тогтоолоор 1939 оны 3 дугаар сарын 4-ний өдөр цаазлах ял оноож, ялыг гүйцэтгэжээ. Түүнийг БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дэргэдэх Цагаатгах ажлыг эрхлэх комиссын 1989 оны 5 дугаар сарын 3-ны өдрийн тогтоолоор цагаатгажээ.

Эх сурвалж:

Ч.Болд “Алс газар сурахаар одогсод” гутгаар дэвтэр. УБ.2023 он. Тал 12-14

Зургийн тайлбар:

1. Виккерсдорфийн сурагч Г.Батсүх. 1927 он
2. Нөхөр Д.Дамбийнямын хамт. 1930-аад он
3. Ч.Болд “Алс газар сурахаар одогсод” гутгаар дэвтэр. УБ.2023 он

08/08/2026

БОЛОВСРОЛЫН АЯНЫ ХӨТӨЧ

Ч.Болд

БНМАУ-д айлчилсан нь (1964 онд):

Энэхүү номын материал цуглуулж байх үед буюу 2019 онд юмсан. Үндэсний төв архивын уншлагын танхимд сууж байсан нэг өдөр цайны цагаар Улс төрийн нам, олон нийтийн байгууллагын баримтын архивын эрхлэгч Ш.Эрдэнэбатын өрөөнд орж кофегоор дайлуулж суулаа. “Алс газар сурахаар одсон” хүүхэд залуусын хувь заяаны тухай хөөрөлдөх зуур, тэдэнд орчуулагч хийж байсан С.Вольфийн талаар архивын баримт хайж байгаагаа хэлбэл тэрээр “Би тун саяхан нэг баримт олж үзсэн дээ. Жараад оны баримтууд дунд материал хайж байгаад наад хүний чинь тухай нэг юм олж үзсэн санагдах юм. Олвол танд хэлье” гэнэ. Миний баярласан гэж. “Эрэл хайгуул хийж байгаа хүнд ганц үг ч эрдэнэ. Зүг чиг гаргах баримт гараад ирвэл тун их хэрэгтэй байна даа” л гэлээ.

Хэд хоногийн дараа тэрээр нөгөө баримтаа олсноо хэлж байна. Тэр нь 1964 оны 3 дугаар сарын 2-ны өдрийн МАХН-ын Төв Хорооны Нарийн бичгийн дарга нарын зөвлөлгөөний тогтоол байв. Уг тогтоолын утга нь: С.Вольфийг урьж ирүүлэхийг ЭТНБГХ-нд зөвшөөрөх тухай. Номын садан, эрхэм нөхрийн зөвлөсний дагуу эл тогтоолын хуулбарыг үндэслэн ЭТНБГХ-ны 1964 оны архивын баримтууд дунд хайлт хийж байгаад “ЭТНБГХ-ны урилгаар ирсэн Английн харьяат С.М.Вольф нь манай оронд айлчилж байсан тухай” гэсэн баримт олж илрүүлсэн билээ (Хуулбарыг хойно хавсаргав).

С.Вольфийг 1964 онд Монгол улсад айлчлахад юу нөлөөлөв, түүнд хэн дэмжлэг үзүүлэв? Энэ асуултын хариултыг эрэн архивт сууж, номын санд хуучны сонин сэтгүүл шүүрдэн үзэж суусан өдрүүд олон. “Эрсэн хүн олдог” гэгчээр сонирхолтой баримт олсон нь цөөнгүй. Тухайлбал, БНМАУ-аас ИБУИНВУлсад суух анхны Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд (1963-1969), ахмад дипломатч Д.Балжинням “Миний үе, миний үг” (УБ. 2000), дуртгалын номдоо С.Вольфтой уулзсан тухайгаа дурсан бичжээ.

Тэрхүү дурсамжийг сийрүүлбэл:
“...Лондонд намайг итгэмжлэхээ барихын өмнөхөн нэг өвгөн ирж уулзаад нэрээ Вольф гэж танилцуулав. Еврей гаралтай хүн гэнэ. Тэр хэлсэн нь: “Би хориод оны үеэр Германд байхдаа танай орноос ирсэн оюутан, сурагчдад орчуулагчаар ажиллаж байлаа. 10-20 оюутан сурч байсан. Би тэгэхэд 25 настай, цэл залуу. Орост амьдарч байгаад хувьсгалын дараа гарч явсан. Одоо Лондоны Их сургуулийн багшийн албатай” гэв. Тэгээд надад хориод оны үед монголчууд Германд сурч байсантай холбоотой олон зураг өгөв. Сампилон, Эрдэнэбатхан, Мэргэн гүн Гомбожав гээд бичиг эрдмийн томчууд тэр зурагт байж билээ. Энэ дашрамд хэлэхэд би тэр зургийг тэр дор нь Улаанбаатар руу холбогдох газарт нь илгээсэн юм. Одоо олдохгүй болсон гэлцэнэ.

Тодруулга:

Д.Балжинням гуай С.Вольф өөрт нь “хориод оны үед монголчууд Германд сурч байсантай холбоотой олон зураг өгөв. Сампилон, Эрдэнэбатхан, Мэргэн гүн Гомбожав гээд бичиг эрдмийн томчууд тэр зурагт байж билээ. Энэ дашрамд хэлэхэд би тэр зургийг тэр дор нь Улаанбаатар руу холбогдох газарт нь илгээсэн юм. Одоо олдохгүй болсон гэлцэнэ" гэж дурсан бичжээ.

Нэлээд хэдэн жилийн өмнө эдгээр зургийн мөрөөр мөшгөн Гадаад харилцааны төв архивын сан хөмрөгт хайлт хийгээд юу ч олоогүй билээ. Д.Балжинням гуай эдгээр зургийг юуны өмнө Гадаад харилцааны удирдлагадаа танилцуулахаар илгээсэн байх гэж бодсоноос тэр л дээ. Мөн байж магадгүй гэж үзээд Үндэсний төв архивын сан хөмрөгт хайж үзсэн боловч сураг гараагүй юм даг.

Энэ дашрамд тэмдэглэхэд, Хүний гавьяат эмч, анагаахын шинжлэх ухааны доктор, профессор Ж.Раднаабазар 1972 онд Лондон хотноо С.Вольфтой танилцаж гэрт нь зочлохдоо: “...тэр айлд тун сонин зурагт альбом үзэж билээ. Вольф гуайд тэр сургуульд монгол сурагчдад зориулан уйгур монгол бичгээр хэвлүүлсэн дэлхийн газрын зураг (атлас) байсан. Вольф авгай монгол сурагчдын тухай ярихдаа: “монгол хүүхдүүд тун ухаантай, сурлага сайтай байсан” гэж байлаа” хэмээн дурссан нь бий.

Дээрх хоёр дурсамжаас үзвэл:

• С.Вольф нь монгол сурагчдын холбоотой олон зургийг Д.Балжинням гуайд бэлэглэжээ.
• Д.Балжинням гуай уг зургуудыг “тэр дор нь холбогдох газарт нь илгээсэн юм. Одоо олдохгүй болсон гэлцэнэ” гэжээ.
• Ж.Раднаабазар гуай С.Вольфийн гэрт “тун сонин зурагт альбом үзсэнээ” нотолжээ.

Жич:

1926-1930 онд Герман, Франц улсад суралцаж байсан сурагч, оюутнуудын тухай бичихээр баримт материал эрж хайн сурвалжилж явсан 15 жилийн хугацаанд энэ мэт тохиолдолтой хэд хэдэн удаа таарсан билээ. Хачирхалтай нь, нэгэн цагт тодорхой хүн, тодорхой албан газарт байсан тэдний тухай бичиг баримт, зураг сэлт ул мөргүй алга болсон байхтай таарч эрэл мухардаж байсан минь цөөнгүй ээ.
.. Чингээд мөнөөх хүнээс чухам яах хүсэлтэйг нь асуухад тэрбээр шууд: “Ганцхан хүсэлт байна аа. Намайг Монголд явуулж өгөөч” гэв. Би энэ тухай нь төвдөө мэдээлж, Ерөнхий сайд Цэдэнбалд бичсэн. Цэдэнбал ч дорхноо шийдвэр гаргаж, Германд сурч байсан, хожим нь алдарт зураач болсон Намхайцэрэн, жүжгийн нэрт зохиолч Намдаг, багш Бавуу нарын зэрэг шавь нар нь Вольфийг Монголд урьсан. Тэрээр манай улсад хэд хоног зочлоод очихдоо эргээд надтай уулзаж, их л баярласнаа илэрхийлэхдээ үгээ олж чадахгүй байж билээ. Тэр “Би энэ хорвоод бас ч хэрэггүй амь зуучихаагүй юм байна. Монгол оронд очсон өдрөө л ганцхан удаа зочид буудалд унтлаа. Бусад бүх хугацааг нь хэдэн шавь нар минь ёстой малгай тавиулахгүй гэр гэртээ урьсаар байгаад л дуусгалаа. Улс нь их хөгжсөн байна, шавь нар минь ч орон, дэлхийд алдартай хүмүүс болжээ” гэж байж билээ.

Тодруулга:

Д.Балжинням гуайн дурсамж дээр ганц хоёр тайлбар хийе.

1. С.Вольф: “10-20 оюутан сурч байсан” гэж хэлсэн хэмээжээ. С.Вольф нь 1926-1929 онд Германд суралцаж байсан монгол оюутан сурагчдын тоог алдаж хэлэх учиргүй бөгөөд Германы аль хотын ямар сургуульд хэдэн оюутан суралцаж байсан, нийт сурагчдын тоо хэд байсан зэргийг маш нарийн тодорхой бичсэн өгүүллийг 1945 онд “Royal Society of Central Asian Studies” сэтгүүлд нийтлүүлсэн билээ. Тэгэхээр “10-20 оюутан сурч байсан” гэж Д.Балжинням гуай эндүүрч дурссан бололтой.

2. “Германд сурч байсан, хожим нь алдарт зураач болсон Намхайцэрэн, жүжгийн нэрт зохиолч Намдаг, багш Бавуу нарын зэрэг шавь нар нь Вольфийг Монголд урьсан” гэжээ. Д.Балжинням гуай мөн л ташаарсан бололтой!

Энд зориуд онцлон тэмдэглэхэд С.Вольфийг Монголд ирэхийг зөвшөөрсөн тухай МАХН-ын Төв Хорооны Нарийн бичгийн дарга нарын зөвлөлгөөний тогтоол 1964 оны 3 дугаар сарын 2-нд гарсан бөгөөд урьж ирүүлэхийг ЭТНБГХ-нд зөвшөөрсөн тухай баримтыг дээр дурьдсан билээ...

Эх сурвалж:

Ч.Болд “Алс газар сурахаар одогсод” гутгаар дэвтэр. УБ.2023 он. Тал 174-176

Зургийн тайлбар:

1. Зүүн гараас: Мэргэн гүн Гомбожав, Ц.Бадамжав, С.Вольф нар. Берлин. 1926 он
2. Ч.Болд “Алс газар сурахаар одогсод” гутгаар дэвтэр. УБ.2023 он

02/08/2026

УЛСЫН ХЭВЛЭХ ҮЙЛДВЭРИЙН
УУГАН ИНЖЕНЕРИЙН НЭГ

Ч.Болд

Хэвлэх үйлдвэрт ажилласан нь:

Ц.Баатарсэнгэ нь 1930 онд Германаас татагдаж ирээд Хэвлэлийн хороонд ажиллах болжээ. Түүнийг “Улсын хэвлэх үйлдвэрийн ууган инженерийн нэг байсан” гэдгийг ахмад сэхээтнүүд дурсан бичсэн нь цөөнгүй.

Тухайлбал, Хэвлэлийн үйлдвэрийн ахмад ажилтан, өвгөн бичээч А.Дашням “Оюун билгийн ордны ойллого” (УБ. 1981) дуртгал номдоо өгүүлэхдээ: “...Жинхэнэ ном хэвлэл хэрхэн хэвлэх арга ажиллагааг огоот үл мэдэх тул хэвлэлийн үйлдвэрийг анх удаа үзэхэд надад үлэмж сайхан санагдаж авай.

Тэр үед өрөх, хэвлэх, дэвтэрлэх, чулуун хорын үндсэн дөрвөн тасгаас гадна цахилгаан, мужаан, дархны зэрэг туслах жижиг салбараар Хэвлэлийн хороо бүрдэл болж байлаа. Өрөх, хэвлэх, дэвтэрлэх тасгууд Зөвлөлтийн мэргэжилтэн сургагчтайн дээр Хэвлэлийн хорооны Ерөнхий сургагчаар Сергей Петрович Егоров гэдэг хүн байсны дараа Ардыг Гэгээрүүлэх яаманд зураач, номын санчаар ажиллаж байгаад шилжиж ирсэн Зөвлөлтийн иргэн Курт Альферевич Кавельмахер гэгч Ерөнхий сургагч болов. Тэрбээр эцэнхийвтэр биетэй, нэлээд нуруулаг, хавчигхан цагаан шар царайтай, ааль зан төлөв даруу, ажилч хичээнгүй дөчөөд насны хүн байсан юм.

Түүний дэргэд техникийн удирдагчаар урьд Германд суралцаж ахуйдаа хэвлэлийн машин, техникийн мэргэжилтэй болсон, герман-орос хэл бичиг мэдэх, ажил хэрэгт нягт нямбай, эрдэм чадвар чамбай Баатарсэнгэ гэгч гучаад насны цагаан цайлган зантай сайн нөхөр ажилладаг байв.

Энэ Баатарсэнгэ бол манай улсаас анх удаа гадаадад гарч суралцсан үйлдвэрийн инженерүүдийн нэгэн магад мөн. Кавельмахер сургагч, Баатарсэнгэ хоёр ёстой л нэг нийлсэн санаа сэтгэлээр бие биедээ бараа тасрахгүй хамт ажиллаж харагддаг сан” гэсэн бол билгүүн номч Бямбын Ринчен гуай “Хэвлэлийн комбинатын хажуугаар өнгөрөхөд” дуртгалдаа (Номын ууган орд. УБ.1972): “...Германаас буцаж ирээд олон жил ажилласан Баатарсэнгэ бас нарийн мэргэшлийн сайн сургууль хийсэн хүн байсан юм. Номын захыг гоёмсгоор хавтаслахдаа алтлаж чаддаг ганц хүн байж билээ. Хэвлэлийн хүчнийг мэргэшилтэй болгоход хувь нэмрээ оруулсан хүн. Зуурдаар нас элэгджээ” хэмээн бичжээ.

Мөн Монголын хэвлэлийн ахмад ажилтан Г.Насанбуян “Соёл урлаг” сэтгүүлд бичсэн дурсамждаа (УБ. 1989. №3): “...1926 онд гадаадад явж суралцсан сурагчид төгсөж ирсэний дараа Германд хэвлэлийн сургууль хийсэн Баатарсэнгэ, М.Лувсаннамжил, Намсрай, Лувсандамдин нар ирж, Баатарсэнгэ сургагч Кавельмахертай ажиллаж, Лувсаннамжил зургийн тасгийн дарга болсон юм.

Баатарсэнгэ бол орос, герман хэлтэй, тун ажилсаг хүн байсан бөгөөд сургагч Кавельмахертай германаар ярьдаг хэвлэлийн үйлдвэрлэл сайн мэддэг, ялангуяа бүтээгдэхүүний чанарыг их анхаардаг, авхаалжтай сайн хүн байсан юм. Сургагчийг нутаг буцахад Хэвлэлийн хорооны техникийн дарга (ерөнхий инженер) болж, 1938 он буюу хилс хэрэгт татагдталаа ажиллахдаа хэвлэлийн техник төхөөрөмжийн хэвийн ажиллагааг хангахын тулд урьдчилсан үзлэг хийх, тосолгоо, үйлчилгээ хийх хуваарь зохион гаргасан нь манай хорооны хувьд анх удаагийн зохион байгуулалтын ажил болсон юм” гэжээ. Эдгээр дурсамжаас үзэхэд Баатарсэнгэ нь ямархуу чадвартай, чадалтай инженер байсныг бэлээхэн харж болно.

Эх сурвалж:

Ч.Болд “Алс газар сурахаар одогсод” дэд дэвтэр. УБ.2016 он. Тал 60-62

Зургийн тайлбар:

1. Зүүн гараас: Ц.Баатарсэнгэ, Р.Аюурзана нар. Лайпциг. 1928 он
2. Ч.Болд “Алс газар сурахаар одогсод” дэд дэвтэр. УБ.2016 он

27/07/2026

ЭРДЭНИЙН ЧУЛУУНЫ ХЭЛТЭРХИЙ буюу
ЭРДЭНЭБАТХАН

Ч.Болд
..1937 оны есдүгээр сарын 22-ны өдөр Оросын Дотоод Хэргийн Ардын Комиссариатын Газрын тушаалаар түүнийг хувьсгалын эсэргүү хэрэгт сэжиглэн баривчилжээ.

"...Би 1937 оны намар Крымд амарч байлаа. Тэнд Эрдэнэбатхантай уулзав. Тэр Элдэв-Очиртой хамт амарч байсан юм. Бид байнга уулзаж цагийг хамт өнгөрөөдөг байлаа. Гэтэл нэг шөнө зэвсэгтэй хүмүүс ирээд түүнийг аваад гарсан...” хэмээн академич Ц.Дамдинсүрэн гуай хожим дурсаж байжээ.

“Цэвээн Жамсрановын толгойлсон нармай монгол үзэлтэй буриадуудын Ленинград дахь бүлгийн удирдагчдын нэг, Оросын эсрэг тэрслүү үзэлтэн, иймээс ч монголын залуу үеийг хөрөнгөтний үзлээр хүмүүжүүлэх зорилгоор Герман, Францад илгээсэн” зэрэг элдэв хилс хэргээр яллан 1940 оны хоёрдугаар сарын 19-ний өдөр түүнд найман жил хорих ял оноосон байна.

Оросын ГУЛАГТ-т (Главное Управление Исправительно Трудовых Лагерей буюу Хорихыг Удирдах Ерөнхий газар-Ч.Б) хоригдож байсан тэрбээр шоронгийн хүнд нөхцөл, урхаг суусан хүнд өвчнөө даалгүй 1942 оны нэгдүгээр сарын 5-ны өдөр Вяткийн хөдөлмөрийн лагерь (товчоор ВЯТЛАГ гэдэг-Ч.Б)-т насан эцэслэсэн гэсэн мэдээ бий. Гэтэл бас 1948 он хүртэл Вяткийн хорих газар хоригдон амьд байсан тухай өөр нэг хувилбар мэдээ байдаг юм.

1956 оны тавдугаар сарын 25-ны өдрийн Ленинград хотын Цэргийн онцгой шүүхийн тогтоолоор Эрдэнэбатханы хэргийг нэхэн хэлэлцээд “хилсээр тулган хүлээлгэсэн байна” хэмээн үзэж хэрэгсэхгүй болгон цагаатгажээ.

Шигтгээ:
..Адуу малын бэлчээр дагаж
Амду түвэдийн уншлага цээжилж
Арван долоогоос хорь дахь зуунд
Аниастай ирсэн халх түмэнд
Эх дэлхийн соёлоос эмтэлж
Энэ буриадууд үүрч ирсэн юм.

Оёдол тааруу тансран дээлдээ
Орос хэлийг өвөрлөж ирсэн юм.
Бараан тоонотой хөмөн гутлаараа
Балрын ёсыг зориглон өшиглөж
Тэрэгний төмөр ширээдэг дөшиндөө
Тэмцлийн илдийг давталцаж өгсөн юм.

Зориг нь дэндэж, цагаан бароны
Золиосонд давхиад буруутаж үзсэн юм.
“Зогсолт бол үхэл мөн” гэсэн Лениний үгийг
Зогсоогоороо орчуулж өгөөд буудуулж явсан юм.

“Революция гэж мэдэхгүй бол
Энэ маузерээр ярихаб, сархинсаг” гэж
Монголоор хэлээд ойлгохгүй этгээдүүдтэй
Модон хуйтаар ярьж явсан буриад,

Гаминд ч буудуулж
Баронд ч буудуулж
Лам нарт бороохойдуулж
Газар орныг маань чөлөөлөлцөж өгсөн юм
Газар орныг маань чөлөөлөлцсөний шанд
Ганц морио унаад туугдаад явсан юм...

Р.Чойном “Буриад” найраглалаас

Хувь заяаны содон төөргөтэй, оюуны өндөр боловсролтой энэ хүний туулсан зам мөр, хийж бүтээсэн бүтээл туурвилыг нь гадаадын тэр дундаа Герман, Орос, Японы судлаачид сүүлийн жилүүдэд эрчимтэй судлаж байгаа тухай мэдээ бий. Харин манай Монголд түүний намтар, уран бүтээлийг судлах талаар нэг л хойрго, хөндий хандаж, ажин түжин суугаа нь нэн хачирхалтай.

Монгол улсын боловсролын байгууллагын ууган зүтгэлтэн, соёлын улаач, соён гэгээрүүлэгч Эрдэнэбатханы намтар түүх, бүтээл туурвилын талаар гүнзгийрүүлэн судлах, гавьяаг нь алдаршуулах, дурсгалыг нь мөнхжүүлэх олон талт ажлыг хойш тавилгүй нэн даруй эхлүүлэх хэрэгтэй байна.

Хорьдугаар зууны Монгол улсын шастир түүхнээ шигтгээ болон тодын тод гялалзсан эрдэнийн чулууны нэгэн хэлтэрхий нь Эрдэнэбатхан хэмээх энэ гайхалтай хувь зохиолтой хүмүүн байсныг буурал түүх гэрчилдэг билээ.

Эх сурвалж:

Ч.Болд “Алс газар сурахаар одогсод” тэргүүн дэвтэр. УБ.2021. Тал 38-39

Зургийн тайлбар:

1. Эрдэнэбатхан. 1920-иод он
2. Ч.Болд “Алс газар сурахаар одогсод”. УБ.2021

Алс газар сурахаар одогсод: 100

05/09/2026

31/08/2026

22/08/2026

16/08/2026

12/08/2026

08/08/2026

02/08/2026

27/07/2026

Adresse

Webseite

Benachrichtigungen

Verknüpfungen

Teilen

Kategorie

Antrag auf Entfernung des Eintrags