26/09/2026
“БАТ-ОЧИРООР УДИРДУУЛСАН ГЕРМАНЫ ТАГНУУЛЫН ХЭРЭГ”
Ч.Болд
Дэлхийн хоёрдугаар дайн эхэлсэний дараа Дотоод явдлын яамнаас “Халуун усны хэрэг”, “Порт-Артурын хэрэг” зэрэг хилс хэргүүдийг зохион байгуулсан аж. Түүний нэг нь “Бат-Очироор удирдуулсан Германы тагнуулын хэрэг” гэгч хилс зохиомол хэрэг байв.
Энэ тухай Тагнуулын байгууллагын 90 жилийн ойд зориулан 2011 онд гаргасан цомогт өгүүлэхдээ: “Германд сурч байсан зарим сурагчдыг Германы тагнуулын байгууллагад элсэгдсэн мэтээр хардаж, “Бат-Очироор удирдуулсан Германы тагнуулын хэрэг” гэгч хилс зохиомол хэрэг үүсгэжээ. 1932 оны дөрөвдүгээр сард их, бага Нацагдорж, Гомбо, Лооройсамбуу, Галон, Хурлаат, Намнандорж нарын эхнэр зэрэг 14 хүнийг баривчилж, мөрдөн шалгасны эцэст суллан тавьсныг дахин сэргээж, 1943 оны дөрөвдүгээр сарын 16-ны өдөр Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн 21 дүгээр тогтоолоор уг хэргийг шийдвэрлэх тусгай комиссыг томилсон байна.
Тусгай комиссын хурал дээр уг хэргийг толгойлогч гэгдсэн Д.Наваан-Юндэн, Н.Бат-Очир нар болон бусад хүмүүс цөм урьд хүлээсэн хэргээ буцаж: “...Бид хүчинд автагдан худал хэрэг хүлээсэн юм. Ингэхээс өөр аргагүй болсон билээ. Бидэнд ямар ч хийсэн хэрэг байхгүй” гэж мэдүүлснээр уг хэрэг задарч дахин шалгуулахаар ДЯЯ-нд шилжсэн байна. Тус хэрэгт холбогдогчид дахин байцаагдахаас бэрхшээж, хэргээ урьд хүлээсэн ёсоор дахин хүлээж, 1943 оны арванхоёрдугаар сарын 28-ны өдөр Улсын Дээд шүүхийн тогтоолоор (тогтоолын дугааргүй) шийтгэгдсэн юм” (тал 105) гэжээ.
Энэхүү зохиомол хэргийн тухай УАБХГ-ын Тусгай архивын лавлагааг толилуулбал:
УАБХГ-ын Тусгай архив
1993.03.17
БНМАУ-ын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн тогтоолоор томилогдсон тусгай шүүхийн 1943 оны арванхоёрдугаар сарын 14-ний өдрөөс 28-ны өдрийг хүртэл хуралдсан таслан шийтгэх хурлын эрүүгийн хэргийн (дугааргүй) тогтоолд:
1. Намсрайн Бат-Очир
2. Даржаагийн Наваан-Юндэн
3. Донровын Намдаг
4. Мэндбаярын Гомбожав
5. Төмөрийн Нацагдорж
6. Дашдоржийн Гомбо
7. Сүрэнхүүгийн Лхүндэв
8. Силановын Цэвэг
9. Гэмпэлийн Цэвээн
10. Содномжавын Бавуу
11. Баярын Доржсүрэн
12. Цэндийн Бадарч нар
12 хүний групп хэрэгт шинэчлэн мөрдөн байцаалт явуулан энэ хэргийн Бат-Очир, Наваан-Юндэн нар нь эх орноосоо урваж Герман улсын тагнуулын байгууллагад элсэн оржээ.
Бат-Очир, Наваан-Юндэн нар нь 1937, 1939 онуудад Герман улсын Берлин, Лайпциг хотуудаас Монгол улсад ирээд тэр үед Монгол улсад оршиж байсан Германы тагнуулын байгууллагын бусад этгээд нар лугаа нэгдэж мөнхүү тагнуулын хэрэгт гишүүдийг элсүүлэх, тагнуулын харилцаа барих зэргээр тус Монгол улсын дотор хувьсгалын эсэргүү тагнуулын ажил хийж байжээ гээд тус бүрийн үйлдлийг дурьдаад:
1. Н.Бат-Очирыг 25 жил
2. Д.Наваан-Юндэнг 20 жил
3. Т.Нацагдоржийг 10 жил
4. Д.Намдагийг 7 жил
5. Д.Гомбыг 8 жил
6. Г.Цэвээнийг 7 жил
7. Сүрэнхүүгийн Лхүндэвийг 3 жил тус тус хорьж шийтгэжээ.
Эрүүгийн байцаан шийтгэх хуулийн 2 дугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт заасныг үндэслэн:
1. С.Бавуу
2. Доржсүрэн
3. Бадарч
4. С.Цэвэг
5. М.Гомбожав нарыг ял холбогдолгүй болгон суллажээ.
Тусгай шүүхийн дарга Цэдэнноров, гишүүд Самбуу, Махцэнд, Бат-Очир, Батаа гэжээ. (МБАХ №8006-11 хавтас, 184-194 тал). хуулбар.
Энэхүү хэргийн гол “эзэн”, толгойлогч гэгдсэн Н.Бат-Очир гэж хэн бэ?
Түүхийн ухааны доктор Х.Мэндсайхан “Герман, Францыг зорьсон багш Базар Ишдорж, Монгол сурагчдын хувь заяа” (УБ.2015) номдоо “Хоршооны худалдааны хэлтсийн дарга Намсрайн Бат-Очир нь Дорнод аймгийн Булган сумын 3 дугаар баг. 1902 онд төрсөн. Санхүүгийн мэргэжилтэй, Халх монгол.
1933 онд намын гишүүнээс хөөгдсөн. Бага, дунд сургууль ба Германд кино зургийн сургуульд сурсан. 1928 онд Германаас буцаж ирэхдээ “Германы Каштабу” хэмээх тагнуулын газраас Монголын дотоод улс төрийн байдлыг тагнах даалгавар авч ирээд Монголд байсан “Германы Востваг” худалдааны газраар дамжуулан мэдээ хураалгаж байсан төдийгүй нэр бүхий 14 этгээдээр анхнаа “Тагнуулын групп” байгуулан удирдаж байсан нь баримтаар илэрсэн гэж түүнийг ялласан” хэмээн бичжээ.
Миний хүсэлтээр доктор Х.Мэндсайхан цахим шуудангаар нэмэлт мэдээлэл ирүүлсэн юм. ТЕГ-ын Тусгай архивын баримтанд “Намсрайн Бат-Очир нь 1941 онд 38 настай байсан. 13-14 онд цэргийн бичээч, штабын туслах, 15/1925/ онд Герман улсын Кино зургийн дээд сургуульд очиж суралцаад 17 онд ирсэнээс хойш Шинжлэх ухааны хүрээлэн, Ардыг Гэгээрүүлэх яам, Москва дахь Элчингийн газарт коминдантын ажил хийж явсан, одоо Хоршооны холбооны худалдааны хэлтсийн дарга байсан. 1941 оны долдугаар сарын 27-нд баривчлагдсан” хэмээн бичсэн байхыг үзсэнээ тэрээр мэдээлсэн билээ.
Герман улсад суралцан төрөл бүрийн мэргэжил эзэмшин ирж улс эх орондоо шударгаар хөдөлмөрлөж байсан эдгээр залуус ийнхүү Коминтерний бодлого, их гүрний тусгай албаны хорон санаагаар хилс зохиомол хэрэгт мөрдөгдөж гяндангийн өмхий чийгт камерт хоёр жил шахам хугацаагаар хоригдсон юм.
Дотоод яамны чекистүүд тэднийг шоронд хорьж байцаахдаа “...нойр хоолгүй олон хоногоор өндөр сандалд суулгаж жижүүрлэн байцаах, үзэг харандаагаар хатгах, алгадах, өшиглөх, чих мушгих, үс зулгаах, ам багалзуурыг барьж шахах, бүс, гуперээр ташуурдах, том гэрлээр шарах, хүйтэнд нүцгэн гадаа гаргах, цонх нээж дааруулах, карцерт хорих, буу хутга тулгах, хэргээ хүлээвэл ял хөнгөлнө, амь өршөөнө гэж хуурах” зэрэг харгис аргуудыг өргөнөөр хэрэглэж байсан гэдэг.
Их зохиолч Д.Нацагдорж 1932 онд гянданд байхдаа бичсэн “Хан ертөнцийн саран” шүлэгтээ:
Яхир банзан дээр хэвтэхүйд
Яс мах минь шархирна
Ялтан хэрэгтэн хэмээгдэж
Ямар ч хүнд доромжлогдоно
Гаслах өлсөх хоёроор
Хань нөхөр болгоно...
гэсэн нь тэдний хэрхэн яаж зовж хэлмэгдэж байсны тод жишээ билээ.
Хийгээгүй хэргийн төлөө “ялтан хэрэгтэн хэмээгдэж”, “гаслах өлсөх хоёроор хань нөхөр болгосон” тэд элдвээр эрүүдүүлж тамлуулан эцэст нь 3-25 жилийн ял сонсож эрх чөлөөгөө хасуулан, залуу нас, сэтгэл санаа, бие махбодоороо хохирон хэлмэгдсэн эмгэнэлтэй түүхтэй.
Эх сурвалж:
Чимэд-Осорын Болд “Алс газар сурахаар одогсод” (дэд дэвтэр). УБ., 2016. Тал 221-225
Зургийн тайлбар:
• “Берлин” хочит Н.Бат-Очир эхнэрийн хамт
• Чимэд-Осорын Болд “Алс газар сурахаар одогсод” (дэд дэвтэр). УБ., 2016
