02/06/2026
वि.सं. २०३१ माघ २३ गते गोरखापत्रमा प्रकाशित एउटा दुर्लभ समाचार र तस्बिरले नेपालको सार्वजनिक यातायात इतिहासको अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण र महत्त्वाकाङ्क्षी अध्यायलाई उजागर गर्छ। जनवादी गणतन्त्र चीन सरकारको करिब ४ करोड रुपैयाँ बराबरको आर्थिक तथा प्राविधिक सहयोगमा निर्माण भइरहेको काठमाडौँ–भक्तपुर ट्रली बस सेवाका लागि ओभरहेड विद्युत् लाइन जडान गर्ने अन्तिम चरणको काम तीव्र गतिमा अघि बढिरहेको थियो। तस्बिरमा प्राविधिकहरू विशेष टावर भेगनमा उभिएर सडक किनारका पोलहरूमा विद्युत् तार जडान गरिरहेको दृश्य कैद गरिएको छ। राजा वीरेन्द्रको शुभराज्याभिषेक अगावै यो आधुनिक विद्युतीय सार्वजनिक यातायात सेवा सञ्चालन गर्ने लक्ष्य राखिएकाले चीनबाट अनुदानस्वरूप प्राप्त बसहरू कलकत्ता बन्दरगाह हुँदै नेपाल ल्याउने तयारी भइरहेको थियो। नेपाल यातायात संस्थान अन्तर्गतको नेपाल ट्रली बस सर्भिस (NTBS) ले सञ्चालन गर्ने यस परियोजनाका लागि प्रारम्भिक चरणमा २२ वटा Shanghai SK541 मोडेलका ट्रली बस ल्याइँदै थिए, जसले छतमाथि जडान गरिएका ट्रली पोलमार्फत प्रत्यक्ष विद्युत् आपूर्ति प्राप्त गर्थे।
यस परियोजनाको सबैभन्दा रोचक पक्ष ती लामा ट्रली बसहरू काठमाडौँसम्म ल्याउन अपनाइएको रणनीति थियो। कलकत्ताबाट वीरगञ्ज हुँदै काठमाडौँ जोड्ने त्रिभुवन राजपथका साँघुरा र घुमाउरा मोडहरूका कारण ती बसहरूलाई उक्त मार्गबाट ल्याउन प्राविधिक कठिनाइ देखिएको थियो। त्यसैले पहिलो खेपका दुईवटा ट्रली बसलाई कलकत्ताबाट वीरगञ्ज नल्याई सिद्धार्थ राजमार्ग हुँदै पोखरा र त्यहाँबाट पृथ्वी राजमार्गको बाटो प्रयोग गरी काठमाडौँ ल्याउने निर्णय गरिएको थियो। तत्कालीन समाचारअनुसार उद्घाटनका लागि ती दुई बसहरू काठमाडौँतर्फ प्रस्थान गरिसकेका थिए भने बाँकी बसहरू पनि सोही वर्षभित्र ल्याई १३ किलोमिटर लामो मार्गमा सेवा विस्तार गर्ने योजना थियो। अन्ततः २८ डिसेम्बर १९७५ (वि.सं. २०३२ पुस) मा यो सेवा औपचारिक रूपमा सञ्चालनमा आयो। त्रिपुरेश्वर, बानेश्वर, कोटेश्वर, ठिमी र सूर्यविनायक हुँदै भक्तपुरसम्म जोड्ने यो मार्ग नेपालकै पहिलो विद्युतीय सार्वजनिक यातायात प्रणालीका रूपमा स्थापित भयो।
सन् १९७५ देखि १९९० सम्मको अवधि ट्रली बस सेवाको स्वर्णकाल मानिन्छ। दैनिक करिब १० हजार यात्रुले यसको सेवा लिने गर्थे भने व्यस्त समयमा १५ वटासम्म बसहरू ६–६ मिनेटको अन्तरालमा सञ्चालन हुन्थे। पेट्रोलियम इन्धनको आयातमा निर्भरता घटाउने, न्यून प्रदूषण गर्ने र सर्वसाधारणलाई सुलभ यातायात उपलब्ध गराउने दृष्टिले यो परियोजना आफ्नो समयभन्दा निकै अगाडि रहेको हरित यातायात अवधारणा थियो। आज विश्वभर लोकप्रिय बनेको इलेक्ट्रिक भेहिकल (EV) युगभन्दा धेरै अघि नेपालले विद्युतीय सार्वजनिक यातायातको सफल प्रयोग गरिसकेको थियो। सन् १९९७ मा चीन सरकारले थप १० वटा आधुनिक Shenfeng SY-D60C ट्रली बस उपलब्ध गराए पनि १९९० पछिको राजनीतिक परिवर्तनसँगै संस्थागत समस्या बढ्न थाले। राजनीतिक हस्तक्षेप, व्यवस्थापकीय कमजोरी, स्पेयर पार्ट्सको अभाव तथा माइक्रोबस, मिनिबस र टेम्पो जस्ता वैकल्पिक साधनहरूको विस्तारले सेवा क्रमशः घाटातर्फ धकेलियो।
आर्थिक र संस्थागत सङ्कट गहिरिँदै गएपछि १ पुस २०५८ (डिसेम्बर २००१) मा नेपाल यातायात संस्थान विघटन गरियो र ट्रली बस सेवा पहिलो पटक पूर्ण रूपमा बन्द भयो। करिब दुई वर्षपछि काठमाडौँ महानगरपालिका, मध्यपुर ठिमी नगरपालिका र भक्तपुर नगरपालिकाको संयुक्त पहलमा सेवा पुनः सञ्चालन गरिए पनि यात्रु सङ्ख्या घटिसकेको थियो र सञ्चालन खर्च अत्यधिक थियो। फलस्वरूप पुरानो १३ किलोमिटर मार्गलाई खुम्च्याएर त्रिपुरेश्वर–कोटेश्वर खण्डमा सीमित गरियो तथा ठिमी र भक्तपुरतर्फका धेरैजसो ओभरहेड लाइन हटाइए। अन्ततः सडक विस्तार, पुरानो पूर्वाधार, मर्मत खर्च तथा दीर्घकालीन नीतिगत समस्याका कारण नोभेम्बर २००८ मा सेवा रोकियो र नोभेम्बर २००९ मा स्थायी रूपमा बन्द गरियो।
आज ट्रली बस केवल बन्द भइसकेको यातायात सेवा मात्र होइन, नेपालको विद्युतीय सार्वजनिक यातायात इतिहासको एक महत्त्वपूर्ण माइलस्टोन हो। वातावरणमैत्री, ऊर्जा-दक्ष र दूरदर्शी सोचको प्रतिनिधित्व गर्ने यस परियोजनाले नेपालमा विद्युतीय सार्वजनिक यातायातको सम्भावना दशकौँअघि नै देखाएको थियो। यद्यपि राजनीतिक, आर्थिक तथा व्यवस्थापकीय चुनौतीका कारण यो प्रणाली दीर्घकालीन रूपमा टिक्न सकेन। यसको इतिहासले आधुनिक प्रविधिको सफल कार्यान्वयनका लागि प्राविधिक पूर्वाधारसँगै दीर्घकालीन नीति, संस्थागत स्थिरता र सक्षम व्यवस्थापन पनि उत्तिकै आवश्यक हुने महत्वपूर्ण पाठ सिकाउँछ।
यदि ट्रली बस प्रणालीलाई समयानुकूल आधुनिकीकरण, नियमित लगानी र मार्ग विस्तारमार्फत निरन्तरता दिइएको भए, काठमाडौँ उपत्यकाको सार्वजनिक यातायात प्रणाली आज फरक स्वरूपमा विकास हुन सक्ने सम्भावना थियो। त्यसैले काठमाडौँ–भक्तपुर ट्रली बस परियोजना केवल विगतको यातायात सेवा मात्र नभई नेपालको सार्वजनिक यातायात विकासक्रममा अध्ययनयोग्य र ऐतिहासिक महत्त्व बोकेको उदाहरणका रूपमा रहन्छ। - ROPNEP
