30/05/2026
मुस्ताङको छुसाङ क्षेत्रस्थित तेताङ गाउँ नजिकै प्राकृतिक नुनखानीको पहाड छ। घाम लागेका बेला त्यही पहाडबाट नुन बगेर खेर जाने दृश्य सजिलै देखिन्छ। तर विडम्बना, नुनखानीको छेउमै बसोबास गर्ने स्थानीयवासी भने विगत दुई दशकदेखि आयातित प्याकेट नुन किनेर उपभोग गर्न बाध्य छन्।
एक समय थियो, जब यही नुनखानीबाट ठूलो मात्रामा नुन उत्खनन हुन्थ्यो। तेताङका स्थानीयले निःशुल्क वा सस्तो मूल्यमा नुन प्रयोग गर्थे। उत्खनन गरिएको नुन मुस्ताङ मात्र होइन, म्याग्दी र बागलुङसम्म समेत पुग्थ्यो। नुन व्यापारकै कारण गाउँमा चहलपहल, व्यापार र आर्थिक गतिविधि पनि बढ्ने गर्थ्यो।
तर उत्खनन कार्य बन्द भएपछि नुनखानी अलपत्र बन्यो। अहिले स्थानीयवासी बजारबाट आयातित नुन किनेर खान बाध्य छन्। “नुनखानी आँखैअगाडि छ, तर हामी महँगो मूल्य तिरेर बाहिरको नुन खानुपरेको छ,” भन्ने स्थानीयहरूको गुनासो छ।
स्थानीयका अनुसार विगतमा वार्षिक रूपमा ठूलो परिमाणमा नुन उत्खनन हुने गर्थ्यो। तर राज्यको उचित ध्यान, लगानी र व्यवस्थापन अभावका कारण यो सम्भावना ओझेलमा परेको छ। केही वर्षअघि उद्योग मन्त्रालयको टोलीले स्थलगत अध्ययन गरी उत्खनन सम्भव रहेको निष्कर्ष निकाले पनि कार्यान्वयन भने अघि बढ्न सकेको छैन।
यस घटनाले नेपालको प्राकृतिक स्रोत व्यवस्थापनको कमजोर अवस्था उजागर गर्छ। आफ्नै भूमिमा नुनखानी हुँदाहुँदै स्थानीय जनता आयातित नुनमा निर्भर हुनु केवल आर्थिक विडम्बना मात्र होइन, नीति र व्यवस्थापनको असफलताको उदाहरण पनि हो।
नेपालका हिमाली तथा पहाडी क्षेत्रमा सडक र आधुनिक यातायातको पहुँच विस्तार हुनुअघि ढिके नुन जीवनको अत्यावश्यक वस्तु थियो। पहाडी भेगका मानिसहरू भोट (तिब्बत) का खानीहरूबाट निकालिने नुन लिन महिनौँसम्म पैदल यात्रा गर्थे भने तराई तथा भारत सीमावर्ती क्षेत्रका बासिन्दाले समुद्री ढिके नुनका लागि लामो यात्रा तय गर्नुपर्थ्यो।
त्यतिबेला सडक, गाडी वा ढुवानीका आधुनिक साधन नहुँदा मानिसहरू आफैं भरिया बन्थे। खच्चड, चौंरी, भेडा–च्याङ्ग्राको बथानमा नुनका भारी बोकेर भिराला र दुर्गम बाटाहरू पार गर्दै उनीहरू महिनौँपछि मात्र घर फर्किन्थे। नुन ल्याउने यो यात्रा केवल व्यापार नभई पहाडी जीवनको अस्तित्व, जीविकोपार्जन र कठिन संघर्षसँग जोडिएको ऐतिहासिक गाथा थियो। पुरानो पुस्ताले यसलाई आज पनि दुःख र अभावको कालखण्डका रूपमा सम्झने गर्छन्।
प्राकृतिक रूपमा खानी वा समुद्रबाट निकालिने ढिके नुन प्रशोधन नगरिएको हुन्थ्यो। यसमा केही प्राकृतिक खनिज तत्व भए पनि मानव शरीरका लागि अत्यावश्यक आयोडिनको अभाव रहन्थ्यो। यही आयोडिन अभावका कारण नेपाली समाजमा विगतमा गलगाँड (गोइटर), थाइराइडसम्बन्धी समस्या, बालबालिकामा मानसिक सुस्तता तथा शारीरिक विकास अवरुद्ध हुने जस्ता गम्भीर जनस्वास्थ्य समस्या व्यापक थिए।
पछि सरकारले जनचेतना अभियान सञ्चालन गर्दै ‘दुई बालबालिका’ चिन्ह भएको आयोडिनयुक्त मसिनो नुनको प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्यो। त्यसपछि मात्रै आयोडिन अभावजन्य रोगहरू क्रमशः घट्दै गए र जनस्वास्थ्यमा उल्लेखनीय सुधार देखिन थाल्यो।
हाल ढिके नुनलाई मानव उपभोगका लागि पूर्ण सुरक्षित मानिँदैन। तर यसको मूल्य तुलनात्मक रूपमा सस्तो हुने भएकाले अझै पनि गाईवस्तुलाई खुवाउन, परम्परागत अचार संरक्षण गर्न तथा केही कृषिजन्य प्रयोजनमा प्रयोग गरिन्छ।
यद्यपि पछिल्लो समय बजारमा पाइने आयोडिनयुक्त प्याकेट नुनबारे नयाँ बहस र संशयहरू पनि देखिन थालेका छन्। केही मानिसहरूले नुनमा आयोडिनको मात्रा असन्तुलित भएको, अत्यधिक रासायनिक प्रशोधन गरिएको वा अन्य रसायन मिसाइएको आशंका व्यक्त गर्दै बजारिया नुनप्रति अविश्वास बढेको बताएका छन्।
प्राकृतिक तथा जैविक खानपानप्रति आकर्षण बढ्दै जाँदा केही मानिसहरू पुनः ढिके नुनतर्फ फर्किन थालेका छन्। कतिपयले ढिके नुन घरमै ल्याएर सफा गरी पिसेर भान्सामा प्रयोग गर्न थालेका छन्। यसले इतिहासको एउटा पाटो बनेको ढिके नुनलाई फेरि वर्तमान समाजमा चर्चाको विषय बनाइरहेको छ।B***n Rastriya Swatantra Party - RSP Sudan Gurung (Home Minister) ✅
Photo Blue Revolution