18/08/2026
|NGƯỜI VĂN KHOA| GIÁO SƯ HOÀNG TUỆ - NHÀ VĂN HÓA LỚN, NHÀ GIÁO DỤC TÂM HUYẾT VÀ NHÀ KHOA HỌC UY TÍN.
Giáo sư Hoàng Tuệ (1922 - 1999) là một nhà ngôn ngữ học có tầm nhìn rộng, uyên bác, sâu sắc và tinh tế trong nhiều lĩnh vực; một trong những chuyên gia hàng đầu có công lao đặt nền móng, xây dựng và phát triển ngành ngôn ngữ học Việt Nam.
Giáo sư Hoàng Tuệ quê ở xã Bảo Ninh, huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình (nay thuộc phường Đồng Hới, Quảng Trị). Thầy sinh ra và lớn lên trong một gia đình có truyền thống học vấn bậc cao. Ông nội của thầy, Huỳnh Côn, từng là thầy dạy học của vua Duy Tân (1899 - 1945), sau đó là Thượng thư Bộ Lễ dưới triều Duy Tân (1907 - 1916). Thân sinh của thầy là cụ Hoàng Châu Tích, từng giữ chức Hồng lô tự khanh, làm việc ở Quốc sử quán Huế. Từ khi mới 15 tuổi, thầy đã vừa học vừa tham gia các phong trào yêu nước. Thầy tham gia cách mạng từ những ngày tiền khởi nghĩa và sau này trở thành một cán bộ lão thành.
Giáo sư Hoàng Tuệ là một nhà giáo đã có công đào tạo nhiều thế hệ cán bộ nghiên cứu và giảng dạy ngữ văn ở trong nước cũng như ở nước ngoài. Thầy từng giảng dạy tại Trường PTTH Nguyễn Xuân Ôn và Trường PTTH Huỳnh Thúc Kháng, Nghệ An. Từ 1954, thầy công tác tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, là một trong những giảng viên đầu tiên của Khoa Ngữ văn, là Trưởng Bộ môn đầu tiên của Bộ môn Ngôn ngữ (với tên gọi ban đầu là Bộ môn Tiếng Việt) - Khoa Ngữ văn. Trong thời gian công tác tại Khoa Ngữ văn, thầy có nhiều công lao trong việc xây dựng Khoa nói chung, Bộ môn Ngôn ngữ nói riêng, từ việc xây dựng đội ngũ cán bộ giảng dạy, xác lập đường hướng nghiên cứu, tổ chức biên soạn giáo trình, tài liệu học tập ngôn ngữ học… cho đến các công việc quản lí và giảng dạy trực tiếp. Ngoài ra, thầy còn là giảng viên thỉnh giảng tại Trường Đại học Vác-xa-va - Ba Lan, Đại học Bắc Kinh - Trung Quốc.
Từ năm 1977 đến 1993, Giáo sư Hoàng Tuệ giữ chức Viện trưởng Viện Ngôn ngữ học. Trong vai trò này, thầy đã tham gia và đóng góp lớn vào công tác điều tra ngôn ngữ học xã hội ở các vùng dân tộc thiểu số, qua đó góp phần xây dựng và phát triển ngành ngôn ngữ học ở Việt Nam.
Các nghiên cứu và công trình của Giáo sư Hoàng Tuệ trải rộng trên nhiều lĩnh vực của ngôn ngữ học, từ ngữ pháp tiếng Việt, ngôn ngữ học xã hội, đến giáo dục ngôn ngữ. Thầy đã để lại cho chúng ta một sự nghiệp khá đồ sộ với hơn một trăm bài báo và công trình khoa học. Trong đó có các tác phẩm chính là: “Giáo trình Việt ngữ”, tập I (Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, 1962), “Cuộc sống ở trong ngôn ngữ” (Nxb. Tác phẩm mới, Hà Nội, 1984), “Vấn đề chuẩn ngôn ngữ qua lịch sử ngôn ngữ học” (Nxb. Giáo dục, Hà Nội, 1993), “Ngôn ngữ và đời sống xã hội văn hóa” (Nxb. Giáo dục, 1996).... Công trình để lại một dấu ấn đặc biệt trong ngành ngôn ngữ học của Giáo sư Hoàng Tuệ là cuốn “Giáo trình về Việt ngữ”, tập I, xuất bản năm 1962. Cuốn sách này cũng được xem là giáo trình đầu tiên ở bậc đại học về ngữ âm và ngữ pháp tiếng Việt ở Việt Nam. Trong cuốn sách nổi tiếng “Ngữ pháp tiếng Việt” của Ủy ban Khoa học Xã hội 1983 cũng có công đóng góp quan trọng của thầy.
Với những đóng góp lớn lao cho nền giáo dục và ngôn ngữ học nước nhà, Giáo sư Hoàng Tuệ đã được Nhà nước trao tặng Giải thưởng Nhà nước về Khoa học và Công nghệ (công trình cá nhân, 2005); Giải thưởng Nhà nước về Khoa học và Công nghệ cho công trình tập thể “Từ điển tiếng Việt” (Hoàng Phê chủ biên) (2005). Bên cạnh đó, Giáo sư Hoàng Tuệ cũng vinh dự được Đảng và Nhà nước trao tặng Huân chương Kháng chiến chống Pháp hạng Ba, Huân chương Kháng chiến chống Mĩ hạng Nhất, Huân chương Độc lập hạng Ba.
Bên cạnh những đóng góp lớn lao cho học thuật và sự nghiệp giáo dục, Giáo sư Hoàng Tuệ còn được đồng nghiệp, học trò nhớ đến bởi sự gần gũi, chân thành và hết lòng với những người xung quanh. Hình ảnh một người thầy, người anh lớn bao dung, gần gũi vẫn còn được lưu giữ trong kí ức của những người từng làm việc, học tập và gắn bó với Giáo sư Hoàng Tuệ. PGS. TSKH Nguyễn Tuyết Minh, một người đồng nghiệp, người em thân thiết của thầy trong bài viết “Giáo sư Hoàng Tuệ - Người định hướng khoa học cho tôi” đã có những chia sẻ đầy xúc động:
“...Đầu năm 1999 vào dịp Tết Nguyên Đán tôi về thăm gia đình và không quên ghé qua thăm anh Hoàng Tuệ. Lúc đó anh ốm nặng, không ngồi dậy được và không tiếp người đến thăm. Nhưng khi nghe chị bảo có cô Tuyết Minh ở Moskva về thăm, anh cho phép tôi lên gác, bảo tôi ngồi gần lại giường. Anh gượng ngồi dậy cầm tay tôi và hỏi thăm công việc bên kia thế nào? Tôi nghẹn ngào khi nghe anh gọi tôi là em và khi ra về cả tôi và anh đều linh cảm đây là lần gặp cuối cùng. Và đúng vậy, tháng 6 năm đó anh đã ra đi vĩnh viễn, để lại bao xót thương cho tập thể cán bộ hai Viện Ngôn ngữ đã từng làm việc dưới sự lãnh đạo, bao dung và tin tưởng giao việc, động viên, khích lệ của anh để hoàn thành tốt công việc dù có là quá sức. Cả đời tôi, tôi làm việc để khỏi phụ lòng tin của hai người thầy là ông Solncev và anh Hoàng Tuệ chứ ít khi nghĩ đến công danh.” (Bài viết đăng trên trang web của Hội Nhà văn Việt Nam, ngày 26/3/2024; dẫn lại từ Viện Phương Đông.)
Đoạn hồi ức này không chỉ là nỗi xúc động trước cuộc gặp cuối cùng giữa thầy và trò, giữa hai người đồng nghiệp thân thiết mà còn cho thấy sự gắn bó sâu sắc được bồi đắp từ nhiều năm trong quá trình Giáo sư Hoàng Tuệ đồng hành, tin tưởng và dìu dắt PGS. TSKH Nguyễn Tuyết Minh. Có lẽ chính sự đồng hành của thầy đã trở thành một dấu ấn không thể phai trong lòng cô Tuyết Minh, hay trong kí ức của bất kì người đồng nghiệp, người học trò nào đã từng gắn bó với thầy. Và hình ảnh của thầy không chỉ được nhớ về với lòng biết ơn, mà còn trở thành nguồn động lực để họ tiếp tục hành trình nghiên cứu và cống hiến.
Giáo sư Hoàng Tuệ đã đi xa, nhưng di sản khoa học và tinh thần cống hiến của thầy vẫn còn sống mãi. Nhân kỉ niệm 75 năm ngày thành lập Khoa Ngữ văn - Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, xin được gửi lời tri ân sâu sắc nhất tới Giáo sư Hoàng Tuệ - một nhà giáo mẫu mực, nhà ngôn ngữ học uyên bác, nhà văn hóa lớn của Việt Nam.
Để tiếp nối những kí ức ấy, ban biên tập dự án rất mong nhận được những chia sẻ, câu chuyện về Giáo sư Hoàng Tuệ của các quý thầy cô, các thế hệ cựu sinh viên, học viên, nghiên cứu sinh và sinh viên Khoa Ngữ văn thông qua phần bình luận hoặc đường link: https://forms.gle/jtdKMs8Pm5UEqd7NA. Những câu chuyện ấy sẽ là nguồn tư liệu quý giá, góp phần lưu giữ kí ức, lan tỏa những giá trị tốt đẹp và tiếp nối truyền thống của Khoa Ngữ văn - Trường Đại học Sư phạm Hà Nội.
Thực hiện: Ban biên tập dự án “NGƯỜI VĂN KHOA”